Rozpowszechnienie bon
Pierwsze teksty bon sprowadzone zostały do Siang Siung przez 6 uczniów Muczo Demdruga następcy Tenpy Szenraba (Buddy żyjącego ok.18.000 lat temu). Pisma te pierwotnie zostały przetłumaczone na język siang siung a dopiero potem na tybetański. Cały kanon bonpo w dzisiejszej postaci w całości jest tłumaczeniem z języka siang siung .Pozostałości tego starożytnego języka znajdujemy w tytułach i w pewnych ustępach najstarszych tekstów. Do VIII wieku n.e. Siang Siung istniało jako autonomiczny obszar obejmujący zachód centralnych prowincji Tybetu U i Tsang znany pod ogólną nazwą Zachodniego Tybetu. Historyczna wiedza na ten temat jest niekompletna ale istnieją obiektywne przesłanki aby uważać, że chodzi tu o olbrzymi obszar od Gilgit na zachodzie po Jezioro Namtso na wschodzie, Khotan na północy i Mustang na południu .
Stolicą Siang Siung było Cziunglung Ngulkhar Srebrny Pałac Doliny Garudy, ruiny którego można znaleźć w górze doliny rzeki Sutlej, południowyzachód od góry Kailaś. Kraj był zarządzany przez dynastię królów, która zakończyła się w 8 wieku n.e. na królu Ligmincza a państwo zostało wchłonięte przez Tybet. Z racji geograficznego usytuowania niedaleko wielkich kulturowych ośrodków Centralnej Azji takich jak Gilgit i Khotan wiele religijnych i filozoficznych koncepcji przenikało z tego obszaru do Tybetu. Lud zamieszkujący Siang Siung mówił językiem klasyfikowanym pośród tybetobirmańskiej grupy spośród języków sinotybetańskich. Po aneksji Siang Siung zostało stopniowo ztybetanizowane,
a kultura i wierzenia stały się integralną częścią tradycji Tybetu. Wraz z rosnącym wpływem buddyzmu zapoczątkowanym powstaniem klasztoru w Samje w 779 r. n.e. a zakończonym oficjalnym przyjęciem tej religii przez Tybet, bon został zepchnięty do roli drugoplanowej, a w dalszej historii został poddany nawet prześladowaniom. W VIII wieku, który był szczególnie ciężki dla bon wielu kapłanów bon zbiegło z Centralnego Tybetu ratując oryginalne teksty przed zniszczeniem. Główną postacią tego trudnego czasu jest Drenpa Namkha, który pomimo groźby utraty życia, mając na względzie zachowanie w tajemnicy nauk bon przyjął buddyzm. Od VIII do XI wieku n.e. nie wiemy praktycznie nic o bonpo. Tę przerwę kończą odkrycia ważnych tekstów bonpo przez Szenczen Luga (969 1035 r. ) w 1017 r. n. e. Za jego sprawą postrzeżono bon jako w pełni usystematyzowany system. Szenczen Luga był potomkiem klanu Szen pochodzącego od Kongtsza Łangdena jednego z synów Tenpy Szenraba. Ród ten nadal żyje w Tybecie. Szenczen Luga miał wielu następców. Trzech z nich było dzierżawcami trzech różnych tradycji. Pierwszym jest Druczien Namkha Jungdrung, który pochodził z klanu Dru przybyłego do Tybetu z Drusza (tybetańska nazwa Gilgit) i który poświęcił się studiom kosmologicznym i metafizyce. Jego uczniowie założyli klasztor Jeru Łensaka w 1072 r. n.e. Klasztor ten pozostawał ważnym centrum aż do 1386 r. kiedy został zniszczony przez powódź a następnie opuszczony. Po upadku klasztoru klan wspierał religię bon aż do czasu gdy powtórnie w 19 wieku wśród jego członków znaleziono reinkarnację 5 Panczenlamy (pierwszym był 2 Panczenlama ur.1663 r.). Drugim uczniem był Szuje Legpo dzierżawca nauk i praktyk dzogczen. Założył klasztor Kjikhar Riszing. Potomkowie rodu do dziś żyją na emigracji w Indiach.
Trzecim uczniem był Paton Palczog odpowiedzialny za nauki tantryczne. Potomkowie rodu Pa żyją dzisiaj w Tybecie w prowincji Tsang i Kham. Inny uczeń Meukhepa Palczen (ur.1052 r.), który pochodził z klanu Meł założył klasztor Zangri ważne centrum studiów. Od XI w. do XIV w. bonpo posiadają cztery ważne ośrodki wszystkie położone w prowincji Tsang. Jednym z nich był klasztor Menri założony w 1405 r. przez wielkiego nauczyciela bonpo Njame Szeraba Gjaltsena (13561415). Menri i dwa wspomniane poniżej pozostają najbardziej ważnymi centrami studiów aż do inwazji Chińczyków w 1959r. Jungdrungling został założony w 1834 r. a zaraz potem Kharna obydwa w sąsiedztwie Menri. Na początku 20 wieku w Tybecie było 330 klasztorów bonpo.
Oprac. Piotr Wasyl